179. KINH THỢ MỘC NGŨ CHI¹
 

Tôi nghe như vầy:

Một thời, đức Phật du hóa nước Xá-vệ, ngụ tại Thắng Lâm, vườn Cấp Cô Độc.

Bấy giờ, vào lúc sáng sớm, thợ mộc Ngũ Chi rời thành Xá-vệ, muốn đến chỗ Phật để thăm viếng, cúng dường và lễ bái, nhưng ông lại suy nghĩ: “Ta hãy khoan đến gặp đức Thế Tôn, vì có thể giờ này Ngài cùng với chúng Tỳ-kheo vẫn còn đang tọa thiền. Vậy ta hãy đi đến khu vườn Nhất Sa-la Mạt-lợi của ngoại đạo.”² Nghĩ rồi, thợ mộc Ngũ Chi liền ghé vào nơi vui chơi hoan lạc gần hàng cây cân-đầu-a-lê,³ rồi đi đến khu vườn Nhất Sa-la Mạt-lợi của ngoại đạo.

Khi ấy, trong vườn Nhất Sa-la Mạt-lợi có một Sa-môn ngoại đạo tên là Văn-kỳ tử,⁴ là Tông chủ lớn ở trong chúng đó, là Tôn sư của nhiều người, được nhiều người kính trọng, thống lãnh một đại chúng ngoại đạo gồm năm trăm vị. Ông ta đang ở giữa đám đồ chúng ồn ào, lớn tiếng, với âm thanh huyên náo, bàn luận đủ mọi chuyện phù phiếm vô nghĩa⁵ như chuyện vua, chuyện giặc, chuyện đấu tranh, chuyện ăn uống, chuyện y phục, chuyện phụ nữ, chuyện đồng nữ, chuyện dâm nữ, chuyện thế gian, chuyện tà đạo, chuyện trong biển… đại loại những chuyện như thế. Họ tụ tập lại rồi bàn luận đủ mọi chuyện phù phiếm vô nghĩa.

Sa-môn ngoại đạo Văn-kỳ tử trông thấy thợ mộc Ngũ Chi từ xa đi đến, liền ra lệnh hội chúng của mình im lặng và bảo: “Các ông hãy im lặng, đừng nói nữa, hãy chấn chỉnh lại mình. Có đệ tử của Sa-môn Cù-đàm là thợ mộc Ngũ Chi sắp đến đây. Trong số những đệ tử tại gia của Sa-môn Cù-đàm ở nước Xá-vệ này không ai hơn được thợ mộc Ngũ Chi. Vì sao như vậy? Vì ông ấy ưa thích sự im lặng, ca ngợi sự im lặng. Nếu ông ấy thấy hội chúng này im lặng, có thể sẽ đến thăm.”

Bấy giờ, Sa-môn ngoại đạo Văn-kỳ tử bảo hội chúng im lặng rồi tự mình cũng im lặng. Thợ mộc Ngũ Chi đi đến chỗ ngoại đạo Sa-môn Văn-kỳ tử, cùng chào hỏi nhau rồi ngồi sang một bên. Sa-môn Văn-kỳ tử nói:

– Này thợ mộc, nếu người nào thành tựu bốn pháp thì ta cho rằng người ấy thành tựu thiện, thiện bậc nhất, là bậc Vô thượng sĩ, thành đạt tối thượng,⁶ là Sa-môn chất trực. Bốn pháp đó là thân không tạo nghiệp ác, miệng không nói lời ác, không sống bằng tà mạng và không suy nghĩ điều ác. Này thợ mộc, nếu người nào thành tựu bốn pháp này thì ta cho rằng người ấy thành tựu thiện, thiện bậc nhất, là bậc Vô thượng sĩ, thành đạt tối thượng, là Sa-môn chất trực.

Thợ mộc Ngũ Chi nghe Sa-môn ngoại đạo Văn-kỳ tử nói như vậy không cho là phải, cũng không cho là trái mà từ chỗ ngồi đứng dậy bước đi với ý niệm: “Với chủ trương như vậy, ta phải đích thân đến chỗ đức Thế Tôn thưa hỏi nghĩa này.” Rồi ông đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ, ngồi sang một bên và đem những điều đã bàn luận với Sa-môn ngoại đạo Văn-kỳ tử thuật lại hết với đức Phật.

[0720c03] Nghe xong, đức Thế Tôn bảo:

– Này thợ mộc, theo lời Sa-môn ngoại đạo Văn-kỳ tử nói, nếu quả thật như vậy thì trẻ sơ sinh tay chân mềm yếu, nằm ngửa mà ngủ, cũng thành tựu thiện, thiện bậc nhất, là bậc Vô thượng sĩ, thành đạt tối thượng, là Sa-môn chất trực. Này thợ mộc, trẻ sơ sinh còn không có ý nghĩ về thân, huống nữa là tạo nghiệp ác về thân? Nó chỉ có thể cử động thân hình. Này thợ mộc, trẻ sơ sinh còn không có ý nghĩ về lời nói, huống nữa là nói lời ác? Nó chỉ biết khóc. Này thợ mộc, trẻ sơ sinh còn không có ý nghĩ về mạng, huống nữa là sống tà mạng? Nó chỉ biết bập bẹ. Này thợ mộc, trẻ sơ sinh còn không có ý nghĩ về niệm, huống nữa là niệm ác? Nó chỉ nghĩ đến sữa mẹ. Này thợ mộc, theo lời Sa-môn ngoại đạo Văn-kỳ tử nói, như vậy thì trẻ sơ sinh cũng thành tựu thiện, thiện bậc nhất, là bậc Vô thượng sĩ, thành đạt tối thượng, là Sa-môn chất trực.

Này thợ mộc, nếu người nào thành tựu bốn pháp thì Ta cho rằng người ấy thành tựu thiện, thiện bậc nhất, nhưng không phải là bậc Vô thượng sĩ, không thể thành đạt tối thượng, cũng không phải là Sa-môn chất trực. Bốn pháp đó là: Thân không tạo nghiệp ác, miệng không nói lời ác, không sống tà mạng và không có ý niệm ác. Này thợ mộc, nếu có người nào thành tựu bốn pháp này thì Ta cho rằng người ấy thành tựu thiện, thiện bậc nhất, nhưng không phải là bậc Vô thượng sĩ, không thể thành đạt tối thượng, cũng không phải là Sa-môn chất trực. Này thợ mộc, thân nghiệp, khẩu nghiệp, Ta nói đó là giới. Này thợ mộc, niệm, Ta nói đó là thuộc tính của tâm và tùy thuộc tâm.⁷

Này thợ mộc, Ta cho rằng cần phải biết về giới bất thiện, phải biết giới bất thiện phát sanh từ đâu, cần phải biết giới bất thiện bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào và nên biết vị đệ tử Hiền thánh làm thế nào để diệt trừ giới bất thiện.

Này thợ mộc, Ta cho rằng cần phải biết về giới thiện, phải biết giới thiện phát sanh từ đâu, phải biết giới thiện bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào và nên biết vị đệ tử Hiền thánh làm thế nào để diệt trừ giới thiện.

Này thợ mộc, Ta cho rằng cần phải biết về niệm bất thiện, phải biết niệm bất thiện phát sanh từ đâu, bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào và nên biết vị đệ tử Hiền thánh làm thế nào để diệt trừ niệm bất thiện.

Này thợ mộc, Ta cho rằng cần phải biết về niệm thiện, phải biết niệm thiện phát sanh từ đâu, bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào và nên biết vị đệ tử Hiền thánh tu hành thế nào để diệt trừ niệm thiện.

[0721a02] Này thợ mộc, thế nào gọi là giới bất thiện? Thân hành bất thiện, miệng hành bất thiện, ý hành bất thiện, đó gọi là giới bất thiện. Này thợ mộc, giới bất thiện này phát sanh từ đâu? Ta nói chỗ phát sanh của chúng, nên biết là phát sanh từ nơi tâm. Thế nào gọi là từ nơi tâm? Nếu tâm có tham dục, có sân hận, có si mê, nên biết giới bất thiện phát sanh từ nơi tâm này. Này thợ mộc, giới bất thiện bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào? Vị đệ tử Hiền thánh xả bỏ nghiệp bất thiện về thân, tu tập nghiệp thiện về thân, xả bỏ nghiệp bất thiện về miệng và ý, tu tập nghiệp thiện về miệng và ý, đây là giới bất thiện bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Này thợ mộc, vị đệ tử Hiền thánh tu hành thế nào để diệt trừ giới bất thiện? Nếu vị đệ tử Hiền thánh quán nội thân đúng như thân, cho đến quán thọ, tâm, quán pháp đúng như pháp,⁸ vị đệ tử Hiền thánh tu hành như vậy là diệt trừ giới bất thiện.

Này thợ mộc, thế nào gọi là giới thiện? Thân nghiệp thiện, khẩu nghiệp thiện, ý nghiệp thiện, đó gọi là giới thiện. Này thợ mộc, giới thiện này phát sanh từ đâu? Ta nói chỗ phát sanh của chúng, nên biết là phát sanh từ nơi tâm. Thế nào gọi là từ nơi tâm? Nếu tâm không có tham dục, không có sân hận, không có si mê, nên biết giới thiện phát sanh từ nơi tâm này. Này thợ mộc, giới thiện bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào? Nếu vị đệ tử Hiền thánh hành trì giới mà không đắm trước nơi giới, đây là giới thiện bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Này thợ mộc, vị đệ tử Hiền thánh tu hành thế nào để diệt trừ giới thiện? Nếu vị đệ tử Hiền thánh quán nội thân đúng như thân, cho đến quán thọ, tâm, quán pháp đúng như pháp, vị đệ tử Hiền thánh tu hành như vậy là diệt trừ giới thiện.

Này thợ mộc, thế nào gọi là niệm bất thiện? Các niệm dục, niệm sân, niệm hại, đó gọi là niệm bất thiện. Này thợ mộc, niệm bất thiện này phát sanh từ đâu? Ta nói chỗ phát sanh của chúng, nên biết là phát sanh từ nơi tưởng. Thế nào gọi là từ nơi tưởng? Ta cho rằng hành trạng của tưởng có rất nhiều loại, vô lượng, vô số, hoặc là dục tưởng, hoặc là sân tưởng, hoặc là hại tưởng. Này thợ mộc, chúng sanh do tưởng về dục mà sanh niệm bất thiện tương ưng với dục. Nếu có tưởng thì do nhân nơi tưởng đó mà sanh ra niệm bất thiện tương ưng với dục.

Này thợ mộc, chúng sanh do tưởng về sân, tưởng về hại mà sanh niệm bất thiện tương ưng với sân và hại. Nếu có tưởng thì do nhân nơi tưởng đó mà sanh ra niệm bất thiện tương ưng với sân và hại. Đó là niệm bất thiện phát sanh từ nơi tưởng.

Này thợ mộc, niệm bất thiện bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào? Nếu vị đệ tử Hiền thánh lìa dục, lìa pháp ác, bất thiện, có giác, có quán, có hỷ lạc do lìa dục sanh, chứng đắc Thiền thứ nhất, thành tựu và an trú, đây là niệm bất thiện bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn.

Này thợ mộc, vị đệ tử Hiền thánh tu hành thế nào để diệt trừ niệm bất thiện? Nếu vị đệ tử Hiền thánh quán nội thân đúng như thân, cho đến quán thọ, tâm, quán pháp đúng như pháp, vị đệ tử Hiền thánh tu hành như vậy là diệt trừ niệm bất thiện.

[0721b06] Này thợ mộc, thế nào gọi là niệm thiện? Các niệm vô dục, vô sân, vô hại, đó gọi là niệm thiện. Này thợ mộc, niệm thiện phát sanh từ đâu? Ta nói chỗ phát sanh của chúng, nên biết là phát sanh từ nơi tưởng. Thế nào gọi là từ nơi tưởng? Ta nói hành trạng của tưởng có rất nhiều loại, vô lượng, vô số, hoặc là vô dục tưởng, hoặc là vô sân tưởng, hoặc là vô hại tưởng. Này thợ mộc, chúng sanh do tưởng về vô dục mà sanh ra niệm thiện, tương ưng với vô dục. Nếu có tưởng thì nhân nơi tưởng đó mà sanh niệm thiện, tương ưng với vô dục. Này thợ mộc, chúng sanh do tưởng về vô sân, vô hại mà sanh ra niệm thiện tương ưng với vô sân, vô hại. Nếu có tưởng thì nhân nơi tưởng đó mà sanh ra niệm thiện tương ưng với vô sân, vô hại. Đó là niệm thiện phát sanh từ nơi tưởng.

Này thợ mộc, niệm thiện bị diệt trừ hoàn toàn ở chỗ nào, bị bại hoại hoàn toàn ở chỗ nào? Nếu vị đệ tử Hiền thánh diệt lạc, diệt khổ, diệt ưu hỷ vốn đã có, không khổ, không lạc, xả, niệm thanh tịnh, chứng đắc Thiền thứ tư, thành tựu và an trú, đây là niệm thiện bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Này thợ mộc, vị đệ tử Hiền thánh tu hành thế nào để trừ niệm thiện? Nếu vị đệ tử Hiền thánh quán nội thân đúng như thân, cho đến quán thọ, tâm, quán pháp đúng như pháp, vị đệ tử Hiền thánh tu hành như vậy là diệt trừ niệm thiện.

Này thợ mộc, nếu vị đệ tử Hiền thánh dùng tuệ quán xét mà biết đúng như thật về giới bất thiện, biết đúng như thật giới bất thiện sanh từ đâu, biết đúng như thật giới bất thiện này đã bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Do tuệ quán xét mà vị đệ tử Hiền thánh biết đúng như thật rằng sự tu hành như vậy là diệt trừ giới bất thiện.

Do tuệ quán xét mà biết đúng như thật về giới thiện, biết đúng như thật giới thiện phát sanh từ đâu, biết đúng như thật giới thiện này đã bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Do tuệ quán xét mà vị đệ tử Hiền thánh biết đúng như thật rằng sự tu hành như vậy là diệt trừ giới thiện.

Do tuệ quán xét mà biết đúng như thật về niệm bất thiện, biết đúng như thật niệm bất thiện phát sanh từ đâu, biết đúng như thật niệm bất thiện này bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Do tuệ quán xét mà vị đệ tử Hiền thánh biết đúng như thật rằng sự tu hành như vậy là diệt trừ niệm bất thiện.

Do tuệ quán xét mà biết đúng như thật niệm thiện, biết đúng như thật niệm thiện phát sanh từ đâu, biết đúng như thật niệm thiện này bị diệt trừ hoàn toàn, bị bại hoại hoàn toàn. Do tuệ quán xét mà vị đệ tử Hiền thánh biết đúng như thật rằng sự tu hành như vậy là diệt trừ niệm thiện. Vì sao như vậy? Vì nhân chánh kiến nên sanh chánh tư duy,⁹ nhân chánh tư duy nên sanh chánh ngữ, nhân chánh ngữ nên sanh chánh nghiệp, nhân chánh nghiệp nên sanh chánh mạng, nhân chánh mạng nên sanh chánh tinh tấn, nhân chánh tinh tấn nên sanh chánh niệm, nhân chánh niệm nên sanh chánh định. Vị đệ tử Hiền thánh đã định tâm như vậy rồi, liền giải thoát hết thảy tham, sân, si.

[0721c09] Này thợ mộc, vị đệ tử Hiền thánh đã có tâm giải thoát hoàn toàn như vậy rồi liền biết đúng như thật: “Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa.” Đó gọi là bậc Hữu học kiến đạo thành tựu tám chi¹⁰ và A-la-hán lậu tận thành tựu mười chi.¹¹

Này thợ mộc, thế nào gọi là bậc Hữu học kiến đạo thành tựu tám chi? Đó là hữu học chánh kiến cho đến chánh định, như vậy gọi là bậc Hữu học kiến đạo thành tựu tám chi. Thế nào gọi là A-la-hán lậu tận thành tựu mười chi? Đó là Vô học chánh kiến cho đến Vô học chánh trí.¹² Như vậy gọi là bậc A-la-hán lậu tận thành tựu mười chi.

Này thợ mộc, nếu người nào có đủ mười chi thì Ta nói rằng người ấy thành tựu thiện, thiện bậc nhất, là bậc Vô thượng sĩ, thành đạt tối thượng, là Sa-môn chất trực.

Đức Phật dạy như vậy, thợ mộc Ngũ Chi và các Tỳ-kheo nghe Phật dạy xong đều hoan hỷ phụng hành.

Chú thích:
¹ Nguyên tác: Ngũ Chi vật chủ kinh 五支物主經 (T.01. 0026.179. 0720b23). Tham chiếu: M. 78, Samaṇamuṇḍika Sutta (Kinh Samaṇamuṇḍika). “Ngũ Chi vật chủ” (五支物主) được dịch từ nguyên tác Pāli: Pañcakaṅga thapati. “Ngũ Chi” là trực dịch của chữ Pañcakaṅga, là 5 chi tiết và cũng là tên riêng của một người. Theo SA. III. 86, đó là 5 dụng cụ của người thợ mộc, gồm rìu (vāsīpharasu), dùi đục (nikhādana), thước đo (daṇḍa), cái vồ (muggara) và dây mực (kāḷasutta). “Vật chủ” là trực dịch của chữ thapati, một cách dịch không chính xác vì chiết tự.
² Nhất Sa-la Mạt-lợi dị học viên (一娑邏末利異學園, Ekasālaka Mallikā ārāma), một khu vườn của Hoàng hậu Mạt-lợi, phu nhân của Vua Ba-tư-nặc, có tên là Nhất Sa-la. Nơi đây, các ngoại đạo dị học thường tập trung bàn luận. Tham chiếu: D. 9. Potthapāda Sutta (Kinh Bố-sá-bà-lâu).
³ Cân-đầu-a-lê (巾頭阿梨) còn được viết là “trấn-đầu-ca” (鎮頭迦), được dịch từ tiṇḍuka, hoặc cũng viết là timbaru. Theo PED, đây là một loài thực vật lưu niên trong họ Thị, có tên khoa học là Diospyros Malabarica.
⁴ Sa-môn Văn-kỳ tử (娑門文祁子, Samaṇamaṇḍikāputta), con trai của Samaṇamaṇḍikā, tên thật là Uggāhamana.
⁵ Nguyên tác: Súc sanh luận (畜生論, Tiracchānakathā). Xem chú thích 5, kinh số 26, tr. 156. 
⁶ Nguyên tác: Đắc đệ nhất nghĩa (得第一義).
⁷ Nguyên tác: Tâm sở hữu dữ tâm tương tùy (心所有與心相隨). 
⁸ Nguyên tác: Quán nội thân như thân,… chí quán giác,… tâm… ,… pháp như pháp (觀內身如身… 至 觀覺… 心… 法如法): Xem chú thích 3, kinh số 41, tr. 272 và chú thích 5, kinh số 98, tr. 653. 
⁹ Nguyên tác: Chánh chí (正志).
¹⁰ Nguyên tác: Học kiến tích (學見跡), chỉ giai đoạn Kiến đạo của hàng Hữu học. Hàng Hữu học ở địa vị Kiến đạo, tu tập và thành tựu 8 chi Thánh đạo để thấy lý Tứ đế.
¹¹ Bậc A-la-hán lậu tận thành tựu 10 Vô học chi, gồm 8 chi của bậc Hữu học và thêm 2 chi chánh giải thoát (sammāvimutti) và chánh trí (sammāñāṇa) của bậc Vô học (asekha). Tham chiếu: A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa luận 阿毘達磨大毘婆沙論 (T.27. 1545.95. 0491a17): 二支唯無學地有. 謂正解脫正智.
¹² Đoạn này sắp xếp theo thứ tự từ “chánh kiến” cho đến “chánh giải thoát” và “chánh trí.” Do vì lược bỏ nên chỉ đề cập đến chi cuối cùng là “chánh trí.”