157. KINH VƯỜN CÂY SẦU ĐÂU¹

Tôi nghe như vầy:
Một thời, đức Phật du hóa Tỳ-lan-nhã,² trú trong vườn cây sầu đâu.³
Bấy giờ, ở Tỳ-lan-nhã có một Phạm chí tuổi tác đã cao, tuổi thọ sắp hết, mạng sống gần tàn, tuổi đã một trăm hai mươi, đi đứng phải chống gậy. Vào lúc xế trưa, Phạm chí ấy chậm rãi đến chỗ đức Phật, chào hỏi nhau xong, ông vịn gậy đứng trước đức Phật và nói:
– Này Cù-đàm! Tôi nghe Sa-môn Cù-đàm tuổi còn rất trẻ, mới xuất gia học đạo, thế mà khi có bất kỳ Sa-môn hay Bà-la-môn danh đức nào đích thân đến gặp thì Cù-đàm cũng không đảnh lễ, không kính cẩn, không đứng dậy cũng không mời ngồi. Này Cù-đàm, việc này thật không nên!
Thế Tôn đáp:
– Này Phạm chí! Ta chưa từng thấy bất kỳ chư Thiên, Ma vương, Phạm thiên, Sa-môn hay Phạm chí nào, từ loài người cho đến cõi trời tự tìm đến đây rồi khiến Như Lai đảnh lễ, kính cẩn, đứng dậy hay mời ngồi. Này Phạm chí, nếu có ai đến muốn Như Lai đảnh lễ, kính cẩn, đứng dậy hay mời ngồi thì đầu của vị ấy chắc chắn sẽ bị vỡ thành bảy mảnh.
Phạm chí nói:
– Cù-đàm thật thiếu ý vị.⁴
Thế Tôn bảo:
– Này Phạm chí! Cũng có những điều khiến Ta thiếu ý vị, nhưng không phải như lời ông nói. Nếu có sự hấp dẫn của sắc, của thanh, của hương và sự hấp dẫn của xúc thì những thứ ấy đã bị Như Lai dứt sạch,⁵ đã nhổ tận gốc rễ, không để tái sanh. Đó là những điều khiến Như Lai thiếu ý vị, nhưng không phải như lời ông nói.
Phạm chí lại nói:
– Cù-đàm không sợ hãi.⁶
Thế Tôn đáp:
– Này Phạm chí! Cũng có những điều khiến Ta không sợ hãi, nhưng không phải như lời ông nói. Nếu có những sợ hãi từ sắc, thanh, hương, vị và những sợ hãi từ xúc thì những thứ ấy Như Lai đã dứt sạch, đã nhổ tận gốc rễ, không để tái sanh. Đó là những điều khiến Ta không sợ hãi, nhưng không phải như lời ông nói.
Phạm chí lại nói:
– Cù-đàm không nhập thai.
Đức Thế Tôn đáp:
– Có những điều khiến Ta không nhập thai, nhưng không phải như lời ông nói. Nếu có Sa-môn hay Phạm chí nào đối với căn duyên nhập thai trong tương lai mà dùng trí tuệ vô lậu dứt sạch, nhổ tận gốc rễ, không để tái sanh thì Ta nói rằng vị ấy không nhập thai nữa. Đối với căn duyên nhập thai trong tương lai, Ta đã dứt sạch, đã nhổ tận gốc rễ, không để tái sanh, cho nên Ta không nhập thai. Đó là điều khiến Ta không nhập thai, nhưng không phải như lời ông nói.
[0679c02] Này Phạm chí! Ta ở giữa những chúng sanh đến từ vô minh, say đắm vô minh, bị vô minh che lấp, bị phủ kín trong lớp vỏ trứng vô minh, nhưng Ta là người đầu tiên quán pháp, nên đối với những chúng sanh ấy, Ta là bậc nhất. Cũng giống như con gà mái đẻ mười hoặc mười hai trứng, đối với ổ trứng của mình, nó luôn luôn quan tâm, luôn luôn ấp ủ, luôn luôn sưởi ấm, luôn luôn bảo bọc. Một thời gian sau, giả sử gà mái lơ là, nhưng trong ổ đó có gà con dùng mỏ mổ, hoặc dùng móng chân cào phá vỏ trứng rồi chui ra an ổn thì so với những gà con khác, nó là bậc nhất. Ta cũng như thế, ở giữa những chúng sanh đến từ vô minh, say đắm vô minh, bị vô minh che lấp, bị phủ kín trong vỏ trứng vô minh, nhưng Ta là người đầu tiên quán pháp, nên đối với những chúng sanh ấy, Ta là bậc nhất.
Này Phạm chí! Ta ôm cỏ khô đến chỗ cây Bồ-đề,⁷ rải cỏ bên gốc cây rồi trải tọa cụ lên để ngồi kiết-già, quyết ngồi ngay ngắn cho đến khi dứt sạch lậu hoặc. Ta sẽ không đứng dậy nếu không dứt sạch lậu hoặc.
Ta ngồi ngay ngắn rồi, lìa dục, lìa pháp ác bất thiện, có giác có quán, trải nghiệm hỷ lạc do lìa dục sanh, chứng đạt và an trú Thiền thứ nhất. Bấy giờ,  Ta đạt được tâm tăng thượng thứ nhất, liền được an lạc trong hiện tại, dễ chứ không khó, vui vẻ chẳng lo, an ổn hân hoan, tiến nhập Niết-bàn. Lại nữa, Ta đình chỉ giác quán, nội tĩnh nhất tâm, không giác không quán, trải nghiệm hỷ lạc do định sanh, chứng đạt và an trú Thiền thứ hai. Lúc ấy, Ta đạt được tâm tăng thượng thứ hai, liền được an lạc ngay trong hiện tại, dễ chứ không khó, vui vẻ chẳng lo, an ổn hân hoan, tiến nhập Niết-bàn.
Lại nữa, Ta lìa hỷ trú xả, nhất tâm không loạn, thân cảm lạc thọ, sở cầu của bậc Thánh, xả niệm lạc trú, chứng đắc và an trú Thiền thứ ba. Lúc ấy, Ta đạt được tâm tăng thượng thứ ba, liền được an lạc ngay trong hiện tại, dễ chứ không khó, vui vẻ chẳng lo, an ổn hân hoan, tiến nhập Niết-bàn. Lại nữa, Ta xả khổ lạc, diệt hỷ ưu đã cảm thọ từ trước, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh, chứng đắc và an trú Thiền thứ tư. Lúc ấy, Ta đạt được tâm tăng thượng thứ tư, liền được an lạc ngay trong hiện tại, dễ chứ không khó, vui vẻ chẳng lo, an ổn hân hoan, tiến nhập Niết-bàn.
Lại nữa, này Phạm chí! Ta đã đạt được định tâm thanh tịnh như thế, không uế, không phiền, nhu hòa, an trụ vững chãi, trụ tâm bất động, thành tựu Túc mạng trí thông. Ta nhớ mình có hành động, có dung mạo như thế ở trong vô lượng đời trước; nghĩa là một đời, hai đời, trăm đời, ngàn đời, kiếp thành, kiếp hoại, vô lượng kiếp thành hoại, chúng sanh kia tên đó, xưa kia từng trải qua như thế. Ta từng sanh ở đó, có họ như thế, có tên như thế, sinh sống như thế, ăn uống như thế, cảm nhận khổ vui như thế, sống lâu như thế, trú nơi đó lâu như thế, qua đời như thế, chết nơi này sanh nơi kia, chết nơi kia sanh nơi này. Ta sanh tại nơi này, có họ như thế, có tên như thế, sinh sống như thế, ăn uống như thế, cảm nhận khổ vui như thế, sống lâu như thế, trú nơi đó lâu như thế, qua đời như thế. Bấy giờ là vào khoảng đầu đêm, Ta chứng đắc Minh đạt thứ nhất này. Nhờ từ trước Ta không buông lung, vui trú với hạnh viễn ly, tu hành tinh tấn nên vô trí bị diệt để trí sanh, bóng tối bị tan hoại để ánh sáng sanh, vô minh bị diệt để minh sanh. Đó gọi là thành tựu Minh đạt, chứng được Túc mạng trí.
[0680a13] Lại nữa, này Phạm chí! Ta đã đắc định tâm thanh tịnh như thế, không uế, không phiền, nhu hòa, an trụ vững chãi, trụ tâm bất động, chứng được Sanh tử trí thông. Bằng thiên nhãn thanh tịnh hơn hẳn người thường, Ta thấy chúng sanh này tùy theo nghiệp đã tạo mà lúc tử lúc sanh, sắc đẹp sắc xấu, tốt hay không tốt, qua lại cõi thiện hay bất thiện, Ta thấy những điều đó đúng như thật: Nếu chúng sanh này mà thân làm việc ác, miệng nói lời ác, ý nghĩ điều ác, phỉ báng Thánh nhân, tà kiến, tạo nghiệp tà kiến thì do nhân duyên này, sau khi qua đời nhất định đi đến cõi xấu ác, đọa vào địa ngục. Nếu chúng sanh này mà thân làm việc thiện, miệng nói lời thiện, ý nghĩ điều thiện, không phỉ báng Thánh nhân, chánh kiến, tạo nghiệp chánh kiến thì nhờ nhân duyên này, sau khi qua đời nhất định đi đến cõi lành, sanh lên cõi trời. Bấy giờ là vào lúc nửa đêm, Ta chứng đắc Minh đạt thứ hai này. Nhờ từ trước Ta không buông lung, vui trú với hạnh viễn ly, tu hành tinh tấn nên vô trí bị diệt để trí sanh, bóng tối bị tan hoại để ánh sáng sanh, vô minh bị diệt để minh sanh. Đó gọi là thành tựu Minh đạt, chứng được Sanh tử trí.

Lại nữa, này Phạm chí! Ta đã đắc định tâm thanh tịnh như thế, không uế, không phiền, nhu hòa, an trụ vững chãi, trụ tâm bất động, chứng được Lậu tận trí thông. Ta biết đúng như thật: “Đây là khổ, đây là nguyên nhân gây ra khổ, đây là sự diệt tận khổ và đây là con đường diệt khổ.” Ta cũng biết đúng như thật: “Đây là lậu hoặc, đây là nguyên nhân sanh khởi lậu hoặc, đây là sự diệt tận lậu hoặc và đây là con đường diệt sạch lậu hoặc.” Ta biết như vậy, thấy như vậy, tâm thoát khỏi dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu. Giải thoát rồi liền biết đã giải thoát và biết đúng như thật: “Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa.” Bấy giờ là vào khoảng cuối đêm, Ta chứng đắc Minh đạt thứ ba này. Nhờ từ trước không buông lung, vui trú với hạnh viễn ly, tu hành tinh tấn nên vô trí bị diệt để trí sanh, bóng tối bị tan hoại để ánh sáng sanh, vô minh bị diệt để minh sanh. Đó gọi là thành tựu Minh đạt, chứng đắc Lậu tận trí.
[0680b07] Lại nữa, này Phạm chí! Nếu có người nào thuyết giảng chân chánh và thuyết pháp không mê mờ, so với tất cả chúng sanh đang sống trên cõi đời này thì vị ấy là tối thắng, vì không bị khổ lạc vây kín. Nên biết rằng, người thuyết giảng chân chánh ấy chính là Ta. Vì sao như vậy? Vì Ta thuyết pháp không mê mờ, là bậc tối thắng so với tất cả chúng sanh đang sống trên cõi đời này, vì không bị khổ lạc vây kín.
Bấy giờ, Phạm chí xứ Tỳ-lan-nhã liền buông gậy xuống, cúi lạy sát chân Phật rồi thưa:
– Thế Tôn là bậc nhất, Thế Tôn là cao cả, Thế Tôn là tối thượng, Thế Tôn là tối thắng, Thế Tôn là chánh đẳng, Thế Tôn không ai bằng, Thế Tôn thì không một ai sánh bằng, Thế Tôn là vô ngại, Thế Tôn là bậc vô ngại! Bạch Thế Tôn! Nay con xin nguyện quy y Phật, quy y Pháp và quy y chúng Tỳ-kheo, ngưỡng mong Thế Tôn nhận con làm ưu-bà-tắc. Kể từ hôm nay cho đến lúc qua đời, con nguyện trọn đời quy y!
Đức Phật dạy như vậy, Phạm chí xứ Tỳ-lan-nhã và các Tỳ-kheo nghe Phật dạy xong đều hoan hỷ phụng hành.

Chú thích:

¹ Quyển 40. Nguyên tác: Hoàng Lô viên 黃蘆園經 (T.01. 0026.157. 0679b04) Tham chiếu: Phật vị Hoàng Trúc viên lão Bà-la-môn thuyết học kinh 佛為黃竹園老婆羅門說學經 (T.01. 0075. 0882a20); A. 8.11 - IV. 172.
² Tỳ-lan-nhã (鞞籣若, Verañjā).
³ Hoàng Lô (黃蘆): Lau sậy vàng. Phật vị Hoàng Trúc viên lão Bà-la-môn thuyết học kinh 佛為 黃竹園老婆羅門說學經 (T.01. 0075. 0882a20) ghi là “hoàng trúc” (黃竹), tre vàng. Trong khi đó, A. 8.11 - IV. 172 lại ghi: Pucimanda (cây xoan, cây sầu đâu), cũng gọi là cây nimba, cây neem, cây xoan Ấn Độ, có tên khoa học là Azadirachta Indica. Từ thực tế, cây xoan Ấn Độ có bóng mát rất lớn, mọc thành vườn rừng, có thể sinh sống dưới bóng mát của chúng, thế nên bản dịch sử dụng nghĩa này.
⁴ Nguyên tác: Cù-đàm vô vị (瞿曇無味). Tham chiếu: A. 8.11 - IV. 172: Arasarūpo bhavaṃ Gotama (Tôn giả Gotama thật thiếu ý vị), HT. Thích Minh Châu dịch.
⁵ Nguyên tác: Như Lai đoạn trí (如來斷智), chỉ cho đấng Như Lai đã thành tựu Phật trí, hoàn toàn dứt sạch phiền não.
⁶ Nguyên tác: Cù-đàm vô khủng bố (瞿曇無恐怖). Tham chiếu: (T.01. 0026.164. 0694b14): Không chấp trước nên không sợ hãi (不受不恐怖). Xem thêm A. 8.11 - IV. 172: Nibbhogo bhavaṃ Gotamo (Tôn giả Gotama thiếu tài sản), HT. Thích Minh Châu dịch.
⁷ Nguyên tác: Giác thọ (覺樹).