118. KINH LONG TƯỢNG¹
 

Tôi nghe như vầy:

Một thời, đức Phật du hóa nước Xá-vệ, ngụ tại Đông Viên, giảng đường Lộc Tử Mẫu.²

Bấy giờ, vào lúc xế chiều, đức Thế Tôn rời nơi tĩnh tọa, từ tịnh thất đi ra và bảo:

– Ô-đà-di! Hãy cùng Ta đến sông Đông để tắm rửa.³

Tôn giả Ô-đà-di bạch Phật:

– Thưa vâng.

Bấy giờ, Thế Tôn cùng Tôn giả Ô-đà-di đến sông Đông, cởi y phục để trên bờ rồi xuống sông, tắm rửa xong lên bờ, lau mình và mặc y phục vào.

Khi ấy, Vua Ba-tư-nặc có một con voi chúa tên là Niệm⁴ đang lội ngang qua sông Đông với tất cả các loại âm nhạc được tấu lên. Dân chúng trông thấy liền kêu lên: “Đây là con voi⁵ trong loài voi, là voi chúa lớn, hay là con vật gì vậy?”⁶

Tôn giả Ô-đà-di⁷ chắp tay hướng Phật, thưa:

– Bạch Thế Tôn! Con voi này có thân to lớn nên dân chúng trông thấy liền kêu lên: “Đây là con voi trong loài voi, là voi chúa lớn, hay là con vật gì vậy?” Đức Thế Tôn bảo: – Đúng vậy, đúng vậy, Ô-đà-di! Con voi này có thân to lớn nên dân chúng trông thấy liền kêu lên: “Đây là con voi trong loài voi, là voi chúa lớn, hay là con vật gì vậy?” Này Ô-đà-di! Các loài ngựa, lạc đà, bò, lừa, rắn,⁸ người, cây cối… sanh ra có thân hình to lớn thì khi dân chúng trông thấy đều kêu lên: “Đây là con voi trong loài voi, là voi chúa lớn, hay là con vật gì vậy?”

Này Ô-đà-di! Nếu có chư Thiên, Ma vương, Phạm thiên, Sa-môn, Phạm chí, từ loài người cho đến cõi trời trong nhân gian mà thân, miệng, ý không gây hại thì Ta nói vị ấy chính là voi. Này Ô-đà-di! Như Lai đối với chư Thiên, Ma vương, Phạm thiên, Sa-môn, Phạm chí, từ loài người cho đến cõi trời trong nhân gian hoàn toàn không gây hại bởi thân, miệng, ý, thế nên Như Lai được gọi là voi.⁹

Khi ấy, Tôn giả Ô-đà-di chắp tay hướng Phật thưa:

– Bạch Thế Tôn! Kính mong Ngài gia trì oai lực cho con! Xin đức Thiện Thệ hãy gia trì oai lực thêm cho con, khiến con được ở trước đức Phật, dùng bài tụng tương ưng với voi để ca ngợi Thế Tôn.

Đức Thế Tôn bảo:

– Thầy muốn gì thì cứ tùy ý! Bấy giờ, Tôn giả Ô-đà-di ở trước đức Phật, làm bài tụng tương ưng với voi để ca ngợi đức Thế Tôn:¹⁰

Chánh Giác ở trong đời,
Tự chế ngự, đắc định,
Tu tập theo Phạm hạnh,
Tâm ý tĩnh, lạc an.
Được nhân loại kính tôn,
Vượt lên tất cả pháp,
Chư thiên đều quy ngưỡng,
Bậc Vô Trước, Chí Chân.
Giải thoát mọi trói buộc,
Từ rừng, bỏ rừng đi,
Lìa dục, vui viễn ly,
Như vàng ròng trong đá.
Vang lừng danh Chánh Giác,
 Như mặt trời trên không,
Tối thượng giữa loài voi,
Như núi cao vòi vọi.
Xứng danh là voi chúa,
Tuyệt đối không não hại,
Trong tất cả loài voi,
Đây loài voi tối thượng.
Nhu hòa và vô hại,
Hai chân voi là đây,
Khổ hạnh và Phạm hạnh,
Là sở hành của voi.¹¹
Tín là vòi của voi,¹²
Hai công đức là ngà,
Niệm, huệ là cổ, đầu,
Phân biệt pháp, tư duy.
Bụng lớn chứa muôn pháp,
Chân sau: Vui độc cư,¹³
Khéo tu quán hơi thở,
Nội tâm dốc chí thiền.
Voi đi, đứng đều định,
Ngồi thiền, nằm cũng thiền,
Các thời voi đều định,
Là pháp thường của voi.
Thọ thực nhà thanh tịnh,
Nhà bất tịnh không ăn,
Gặp thức ăn bất tịnh,
Quay đi như sư tử.
Được phẩm vật cúng dường,
Thọ nhận vì tình thương,
Voi ăn từ tín thí,
Đủ nuôi mạng, không tham.
Dứt trừ mọi kiết sử,
Giải thoát mọi buộc ràng,
Tâm không còn dính mắc,
Vạn nẻo đường thong dong.
Ví như loài sen trắng,
Sanh trưởng từ trong nước,
Bùn nhơ không thấm được,
 Đẹp tuyệt, hương ngạt ngào.
Cũng vậy, Tối Thượng Giác,
 Hành đạo trong nhân gian,
Dục không vấy bẩn được,
Như hoa không thấm nước.
Ví như đống lửa hừng,
Củi không thêm sẽ tắt,
Không củi, lửa chẳng truyền,
Đây gọi là lửa diệt.
Người trí nói dụ này,
Mong mọi người hiểu nghĩa,
Điều voi trong loài voi,
Đã biết và đã nói.
Xa lìa dâm dục, sân,
Dứt si, được vô lậu,
Voi xả bỏ thân này,
Đó là voi diệt tận.

Đức Phật dạy như vậy, Tôn giả Ô-đà-di nghe Phật dạy xong, hoan hỷ phụng hành.

Ghi chú

1 Nguyên tác: Long tượng kinh 龍象經 (T.01. 0026.118. 0608b02). Tham chiếu: A. 6.43 - III. 344; Thag. 15.2-689.
2 Đông Viên, giảng đường Lộc Tử Mẫu (東園鹿子母堂, Pubbārāma Migāramātu pāsāda). Xem chú thích 2, kinh số 94, tr. 627.
3 Đông hà (東河, Pubbakotthakā), một bến nước nằm ở phía Đông (Pubba) kinh thành Xá-vệ.
4 Niệm (念, sati). Tham chiếu: A. 6.43 - III. 344: Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa seto nāma nāgo (Lúc bấy giờ, Seta, con voi của Vua Pasenadi nước Kosala), HT. Thích Minh Châu dịch. Seto có nghĩa là màu trắng. Bản Hán có khả năng bị nhầm giữa chữ seto và sati nên dịch là “niệm” (念).
5 Nguyên tác: Long (龍, nāga). Thuật ngữ này thường được dịch bằng hai chữ Hán tương đương, thứ nhất là “long” (龍) và thứ hai là “tượng” (象). Trong ngữ cảnh kinh văn thì chữ “tượng” (象) là hợp lý hơn.
6 Tham chiếu: A. 6.43 - III. 344: “Ôi đẹp đẽ thay, thưa các ngài, con voi của vua! Ðáng nhìn thay, thưa các ngài, con voi của vua! Thoải mái thay, thưa các ngài, con voi của vua! Thân thể đầy đủ thay, thưa các ngài, là con voi của vua! Con voi, thưa các ngài, thật xứng đáng là con voi!” (HT. Thích Minh Châu dịch).
7 Ô-đà-di (烏陀夷, Udāyī) cũng gọi là Laludāyi, con của một Bà-la-môn ở Kapilavatthu, khi lần đầu chứng kiến năng lực thần thông của đức Phật nên phát tâm xuất gia.
8 Nguyên tác: Hung hành (胸行, uragaṃ): Loài đi bằng bụng, loài bò sát hay con rắn.
9 Nguyên tác: Bất dĩ thân khẩu ý hại (...) thị cố ngã danh long (不以身口意害…是故我名龍). Tham chiếu: A. 6.43 - III. 344: Āguṃ na kāgoti kāyena vācāya manasā, tam ahaṃ nāgo ti brūmi (Ai không phạm một tội về thân, về lời, về ý, người ấy, Ta nói rằng: “Người ấy là con voi”), HT. Thích Minh Châu dịch.
10 Tham chiếu: Bài kệ tương đương trong A. 6.43 - III. 344 và Thag. 15.2-689.
11 Nguyên tác: Thị vị long sở hành (是謂龍所行).
12 Nguyên tác: Đại long tín vi thủ (大龍信為手). Thủ (手) được hiểu là chi trước hoặc những cơ quan cảm quan phía trước của động vật (指動物前肢或動物前部伸出的感觸器官), ở đây có thể hiểu là vòi voi.
13 Nguyên tác: Lạc viễn ly song tý (樂遠離雙臂): Hai tay vui viễn ly. Tuy nhiên, câu trước đã nói về 2 chân trước rồi: 溫潤無有害,此二是龍足, thế nên song tý (雙臂) có thể hiểu là 2 chân sau. Tham chiếu: A. 6.43 - III. 344: Viveko tassa vāladhi (đuôi là sống viễn ly).