23. KINH TR͹

Tôi nghe như vầy:
Một thời, đức Phật du hóa nước Xá-vệ, ngụ tại Thắng Lâm, vườn Cấp Cô Độc.
Bấy giờ, Tỳ-kheo Mâu-lợi-phá-quần-nậu² xả giới bỏ đạo. Nghe tin Tỳ-kheo Mâu-lợi-phá-quần-nậu xả giới bỏ đạo, Tỳ-kheo Hắc Xỉ³ liền đến chỗ Tôn giả Xá-lợi-phất, lạy sát chân Ngài rồi ngồi sang một bên và thưa rằng:
– Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất! Xin Ngài biết cho, Tỳ-kheo Mâu-lợi-phá-quần-nậu đã xả giới bỏ đạo.
Tôn giả Xá-lợi-phất nói:
– Tỳ-kheo Mâu-lợi-phá-quần-nậu có được sự an vui khi sống trong giáo pháp này không?⁴
Tỳ-kheo Hắc Xỉ hỏi lại:
– Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất! Ngài có được sự an vui khi sống trong giáo pháp này không?
Tôn giả Xá-lợi-phất trả lời:
– Này Hắc Xỉ! Đối với giáo pháp này tôi hoàn toàn không có sự nghi hoặc.
Tỳ-kheo Hắc Xỉ lại hỏi:
– Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất! Đối với những việc trong tương lai thì thế nào?
Tôn giả Xá-lợi-phất đáp:
– Này Hắc Xỉ! Đối với những việc trong tương lai thì tôi cũng không hề do dự.
Tỳ-kheo Hắc Xỉ nghe như vậy rồi, liền từ chỗ ngồi đứng dậy, đi đến chỗ Phật, lạy sát chân Ngài rồi ngồi sang một bên và thưa:
– Bạch Thế Tôn, vừa rồi Tôn giả Xá-lợi-phất tự tuyên bố là đã chứng đắc Trí cứu cánh,⁵ biết như thật rằng: “Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa.”
Nghe xong, đức Phật bảo một vị Tỳ-kheo:
– Thầy hãy đến chỗ Xá-lợi-phất và nói: “Thưa Xá-lợi-phất! Đức Thế Tôn truyền gọi thầy.”
Vâng lời Phật dạy, vị Tỳ-kheo ấy liền từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Phật rồi đi đến chỗ Tôn giả Xá-lợi-phất, thưa:
–Đức Thế Tôn truyền gọi thầy.
Nghe vậy, Tôn giả Xá-lợi-phất liền đi đến chỗ Phật, cúi đầu đảnh lễ rồi ngồi sang một bên.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất! Có phải vừa rồi thầy tự tuyên bố là đã chứng đắc Trí cứu cánh, biết như thậ t rằng: “Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thà nh tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa” chăng?
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn, không phải với lời văn ấy, không phải với câu chữ ấy, nhưng con có nói về nghĩa ấy.
Đức Phật bảo:
– Này Xá-lợi-phất! Một thiện nam tùy theo phương tiện mà tuyên thuyết, nếu thật sự có chứng đắc Trí cứu cánh thì tuyên bố chứng đắc Trí cứu cánh.
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn, con vừa nói không phải với lời văn ấy, không phải với câu chữ ấy, nhưng con có nói về nghĩa ấy.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất! Nếu có các bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thầy biết như thế nào, thấy như thế nào để có thể tự tuyên bố là đã chứng đắc Trí cứu cánh, biế t như thậ t rằng: ‘Sanh tử đã chấm dứ t, Phạm hạnh đã thà nh tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa?’” Này Xá-lợi-phất, khi nghe hỏi như vậy thì thầy sẽ trả lời thế nào?
[0451b02] Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thầy biết như thế nào, thấy như thế nào để có thể tự tuyên bố là đã chứng đắc Trí cứu cánh, biết như thật rằng: ‘Sanh tử đã chấ m dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa?’” Bạch Thế Tôn, khi con nghe xong, sẽ trả lời như vầy: “Thưa chư Hiền! Sự sanh có nhân. Nhân của sự sanh này đã diệt sạch và biết rõ là nhân của sự sanh đã diệt sạch rồi nên tôi tự tuyên bố đã chứng đắc Trí cứu cánh, biết như thật rằng: ‘Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa.’” Bạch Thế Tôn, nếu có các bậc Phạm hạnh đến hỏi con như vậy, con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen ngợi:
– Lành thay, lành thay, Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì thầy nên trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy thế này: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, sự sanh do nhân gì duyên gì, từ đâu mà sanh ra, lấy gì làm gốc?” Nghe hỏi như vậy, thầy sẽ trả lời thế nào?
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, sự sanh do nhân gì duyên gì, từ đâu mà sanh ra và lấy gì làm gốc?” Con nghe hỏi như vậy, sẽ trả lời rằng: “Thưa chư Hiền, sự sanh có nhân là hữu, có duyên là hữu, từ hữu mà có sanh, lấy hữu làm gốc.” Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen ngợi:
– Lành thay, lành thay, Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì thầy nên trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy như vầy: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, hữu do nhân gì, duyên gì, từ đâu mà sanh và lấy gì làm gốc?” Nghe hỏi như vậy, thầy sẽ trả lời thế nào?
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, hữu do nhân gì, duyên gì, từ đâu mà sanh và lấy gì làm gốc?” Bạch Thế Tôn, con nghe xong, sẽ trả lời như vầy: “Thưa chư Hiền! Hữu lấy thủ⁶ làm nhân, lấy thủ làm duyên, từ thủ mà sanh, lấy thủ làm gốc.” Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con như vậy, con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen:
– Lành thay, lành thay, Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì thầy nên trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
[0451c01] Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy như vầy: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thủ do nhân gì, duyên gì, từ đâu mà sanh và lấy gì làm gốc?” Nghe hỏi như vậy, thầy sẽ trả lời thế nào?
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thủ do nhân gì, duyên gì, từ đâu mà sanh, lấy gì làm gốc?” Bạch Thế Tôn, con nghe xong, sẽ trả lời như vầy: “Thưa chư Hiền, thủ có nhân là ái, có duyên là ái, từ ái mà sanh, lấy ái làm gốc.” Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con như vậy, con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen ngợi:
– Hay thay, hay thay, Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì thầy nên trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy như vầy: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thế nào là ái?” Nghe hỏi như vậy, thầy sẽ trả lời thế nào?
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thế nào là ái?” Bạch Thế Tôn, con nghe hỏi như thế, sẽ trả lời như vầy: “Thưa chư Hiền, có ba cảm thọ:⁷ Cảm thọ lạc, cảm thọ khổ và cảm thọ không lạc không khổ. Đối với những cảm thọ ấy mà ưa thích, tham đắm thì đó gọi là ái.” Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen ngợi:
– Hay thay, hay thay, Xá-lợi-phất! Nếu có bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì thầy nên trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất, nếu có bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thầy thấy thế nào, biết thế nào để đối với ba thọ mà không ưa thích, không tham đắm?” Nghe hỏi như vậy, thầy sẽ trả lời thế nào?
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn! Giả sử các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thầy thấy thế nào, biết thế nào để đối với ba thọ mà không ưa thích, không tham đắm?” Con nghe hỏi như vậy, sẽ trả lời như vầy: “Thưa chư Hiền, ba thọ này là pháp vô thường, pháp khổ, pháp diệt. Pháp vô thường tức là khổ, khi thấy được sự khổ rồi liền không còn ham muốn, tham đắm đối với ba thọ.” Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con như vậy, con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen ngợi:
– Hay thay, hay thay! Xá-lợi-phất! Nếu có các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy, thầy hãy trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
[0452a01] Bấy giờ, đức Phật bảo:
– Này Xá-lợi-phất! Còn có thêm một nghĩa nữa để có thể trả lời vắn tắt những lời này. Này Xá-lợi-phất! Còn có thêm một nghĩa nào để có thể trả lời vắn tắt những lời này? Đó là, những gì được cảm thọ, những gì được tạo tác, thảy đều là khổ. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là còn có thêm một nghĩa nữa để có thể trả lời vắn tắt những lời này.
Đức Phật hỏi:
– Này Xá-lợi-phất! Giả sử các bậc Phạm hạnh đến hỏi thầy rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thành tựu sự giải thoát⁸ như thế nào để có thể tự mình tuyên bố là đã chứng đắc Trí cứu cánh, biết như thật rằng: "Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa?"
Tôn giả Xá-lợi-phất thưa:
– Bạch Thế Tôn! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi con rằng: “Thưa Tôn giả Xá-lợi-phất, thành tựu sự giải thoát như thế nào để có thể tự mình tuyên bố là đã chứng đắc Trí cứu cánh, biết như thật rằng: "Sanh tử đã chấm dứt, Phạm hạnh đã thành tựu, việc cần làm đã xong, không còn tái sanh nữa?" Bạch Thế Tôn, con nghe hỏi như vậy, sẽ trả lời như vầy: “Thưa chư Hiền, nhờ vào sự giải thoát bên trong, tôi đã tự mình trừ sạch ái dục nên không còn sợ hãi, không nghi hoặc. Tôi đã thực hành thủ hộ như vậy, sau khi thủ hộ như vậy rồi, những lậu hoặc bất thiện không còn sanh ra nữa.” Bạch Thế Tôn, nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì con sẽ trả lời như thế.
Đức Phật khen ngợi:
– Hay thay, hay thay, Xá-lợi-phất! Nếu các bậc Phạm hạnh đến hỏi như vậy thì thầy nên trả lời như thế. Vì sao như vậy? Vì phải biết rằng, những lời như vậy là nghĩa chân thật.
Đức Phật bảo:
– Này Xá-lợi-phất! Còn có thêm một nghĩa nữa để có thể trả lời vắn tắt những lời này. Những gì được các Sa-môn gọi là kiết sử thì những kiết sử ấy không tồn tại nơi ta. Ta đã thực hành thủ hộ như vậy và sau khi thủ hộ như vậy rồi, những lậu hoặc bất thiện không còn sanh ra nữa. Này Xá-lợi-phất, đó gọi là còn có thêm một nghĩa nữa để có thể trả lời vắn tắt những lời này.
Nói như vậy xong, đức Phật liền rời chỗ ngồi, đi vào tịnh thất tĩnh tọa. Sau khi đức Phật vào tịnh thất chẳng bao lâu, Tôn giả Xá-lợi-phất bảo các Tỳ-kheo:
– Này chư Hiền, trước tiên, tôi chưa kịp gợi ý mà đức Thế Tôn lại hỏi ý nghĩa đó, tôi đã nghĩ rằng sợ không trả lời được. Này chư Hiền, khi tôi nói ra ý nghĩa thứ nhất liền được đức Thế Tôn tán thán, tôi lại nghĩ thế này: “Nếu trong một ngày một đêm, với những lời khác với những câu khác mà đức Thế Tôn hỏi tôi về nghĩa này thì tôi vẫn có thể trong một ngày một đêm, với những lời khác, với những câu khác mà trả lời Ngài về nghĩa ấy. Nếu trong hai, ba, bốn ngày cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, với những câu khác mà đức Thế Tôn hỏi tôi về nghĩa này thì tôi vẫn có thể trong hai, ba, bốn cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, câu khác mà trả lời Ngài về nghĩa ấy.”
[0452b01] Tỳ-kheo Hắc Xỉ nghe Tôn giả Xá-lợi-phất nói như vậy, liền rời chỗ ngồi, vội đi đến chỗ đức Phật và thưa:
– Bạch Thế Tôn! Khi Ngài vừa vào tịnh thất không bao lâu thì Tôn giả Xá-lợi-phất đã biện giải rất hùng hồn chẳng thua gì tiếng rống của sư tử rằng: “Này chư Hiền, thoạt tiên tôi chưa kịp gợi ý mà đức Thế Tôn lại hỏi ý nghĩa đó, tôi đã nghĩ rằng sợ không trả lời được. Này chư Hiền, khi tôi nói ra ý nghĩa thứ nhất liền được đức Thế Tôn tán thán, tôi lại nghĩ thế này: ‘Nếu trong một ngày một đêm, với những lời khác, với những câu khác mà đức Thế Tôn hỏi tôi về nghĩa này thì tôi vẫn có thể trong một ngày một đêm, với những lời khác, với những câu khác mà trả lời Ngài về nghĩa ấy. Nếu trong hai, ba, bốn ngày cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, với những câu khác mà đức Thế Tôn hỏi tôi về nghĩa này thì tôi vẫn có thể trong hai, ba, bốn cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, với những câu khác mà trả lời Ngài về nghĩa ấy.’”
Đức Phật bảo:
– Này Hắc Xỉ! Đúng là như vậy. Nếu trong một ngày một đêm, với những lời khác, với những câu khác mà Như Lai hỏi Tỳ-kheo Xá-lợi-phất về nghĩa này thì Tỳ-kheo Xá-lợi-phất vẫn có thể trong một ngày một đêm, với những lời khác, với những câu khác mà trả lời Như Lai về nghĩa ấy. Này Hắc Xỉ, nếu trong hai, ba, bốn ngày cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, với những câu khác mà Ta hỏi Tỳ-kheo Xá-lợi-phất về nghĩa này thì Tỳ-kheo Xá-lợi-phất vẫn có thể trong hai, ba, bốn cho đến bảy ngày bảy đêm với những lời khác, với những câu khác mà trả lời Như Lai về nghĩa ấy. Vì sao thế? Này Hắc Xỉ, Tỳ-kheo Xá-lợi-phất đã thông đạt về pháp giới rất sâu xa vậy.
Đức Phật dạy như vậy, Tôn giả Xá-lợi-phất và các Tỳ-kheo nghe Phật dạy xong đều hoan hỷ phụng hành.

Chú Thích:
¹ Nguyên tác: Trí kinh 智經 (T.01. 0026.23. 0451a01). Tham chiếu: S. 12.32 - II. 50.
² Mâu-lợi-phá-quần-nậu (牟利破群㝹, Moliya Phagguna). Xem thêm những bất cập trong đời sống của vị Tôn giả này trong M. 21.
³ Hắc Xỉ (黑齒, Kāḷāra).
⁴ Nguyên tác: Ư thử pháp trung nhi ái lạc da (於此法中而愛樂耶). Tham chiếu: S. 12.32 - II. 50: Dhammavinaye assāsamalatthāti (sự an ổn, thư thái khi sống trong trong Pháp và Luật).
⁵ Thuyết đắc trí (說得智, Aññā vyākatā): Tuyên bố chứng đắc A-la-hán.
⁶ Nguyên tác: Thọ (受), P. Upādāna, thường được dịch là “thủ” hoặc “chấp thủ.”
⁷ Nguyên tác: Giác (覺), tân dịch là “thọ” (受). Tiếng Pāli tương đương là vedāna.
⁸ Nguyên tác: Bối bất hướng (背不向), còn gọi là “bối xả” (背捨), tức giải thoát, đồng nghĩa với “bối nhi bất hướng” (背而不向).